Длабоко под нашите нозе, на повеќе од 5.000 километри под површината на Земјата, се наоѓа цврстото внатрешно јадро на планетата – огромна топка од железо и никел малку помала од Месечината.
До неодамна, научниците веруваа дека ова јадро се врти во иста насока како и остатокот од планетата, само малку побрзо. Меѓутоа, новото истражување, објавено во престижното списание Nature Geoscience, покажа дека ситуацијата драматично се променила: внатрешното јадро се забавило, а потоа почнало да ротира, релативно гледано, во однос на надворешниот дел, наназад, спротивно на насоката на ротација на Земјината кора и плашт (мантија), пишува Ненад Јариќ Дауенхауер за Index.hr.
Ова откритие ги потврдува долгогодишните сомнежи на научниците дека јадрото, кое лебди опкружено со течен надворешен слој, не е статично и не е секогаш целосно синхронизирано со остатокот од планетата. Станува сè појасно дека ова е динамичен, независен систем кој влијае на длабоките геолошки процеси, на магнетното поле, а можеби дури и на должината на денот.
Внатрешното јадро на Земјата е недостапно за директно набљудување - не можеме да го пробиеме или да испратиме сонда. Но, сеизмолозите пронајдоа начин да „гледаат“ низ Земјата користејќи природни и вештачки земјотреси. Во оваа студија, беа анализирани сеизмички бранови произведени од 121 повторливи земјотреси во близина на Јужните Сендвич Острови помеѓу 1991 и 2023 година. Користени се и податоци од советските, американските и француските нуклеарни тестови од 1970-тите.
Овие сеизмички бранови патуваат низ внатрешноста на планетата и отскокнуваат од границата на внатрешното јадро. Промените во нивното патување -- мали поместувања од неколку стотинки -- откриваат како јадрото се движи во однос на остатокот од Земјата.
Кога сеизмолозите, предводени од професорот Џон Видал од Универзитетот во Јужна Калифорнија, почнаа да забележуваат разлики во неодамнешните записи во споредба со оние од претходните децении, им беше јасно дека нешто необично се случува.
„Кога првпат ги видов сеизмограмите кои укажуваа на оваа промена, бев збунет“, рече Видал. „Но, кога откривме уште дваесет такви случаи, стана очигледно“, додаде тој.
Научниците открија дека внатрешното јадро почнало да забавува околу 2010 година и дека оттогаш почнало да се движи наназад – односно релативно гледајќи во спротивна насока од ротацијата на кората и мантија. Ова не значи дека целата Земја се врти наназад, туку дека внатрешното јадро сега нежно се „врти“ во другата насока во течното надворешно јадро.
Оваа промена не е ненадејна или драматична во однос на последиците - зборуваме за поместувања кои се случуваат со текот на годините, што резултира со разлики во ротацијата од илјадити делови од секундата. Но, на геолошки и физички план, тоа е значајно. Доказ е дека длабоките делови на Земјата комуницираат едни со други и дека на оваа комуникација влијаат гравитационите сили од обвивката, како и турбуленциите во надворешното јадро.
Видал вели дека промените во ротацијата на јадрото се под влијание на „вртењето на надворешното јадро од течно железо што го опкружува, што го создава магнетното поле на Земјата, како и гравитациското повлекување од густите делови на горната карпеста обвивка“.
Внатрешното јадро игра клучна улога во создавањето на магнетното поле на Земјата. Тоа магнетно поле се создава во надворешното, течно јадро, каде што вителот тече стопено железо. Овие струи делуваат како огромни динамоси - тие создаваат и одржуваат магнетизам што нè штити од опасното вселенско зрачење и сончеви бури и им помага на животните, бродовите и сателитите да се движат.
Ако внатрешното јадро се однесува поинаку отколку што мислевме - ако не се ротира рамномерно, ако се забави и го промени правецот - тоа би можело да влијае на моделите во магнетното поле и веројатно на повремените „магнетни инверзии“ во кои се префрлаат магнетните полови на Земјата.
Засега нема докази дека ваквата промена во ротацијата може да предизвика катастрофални последици. Но, тоа е знак дека „моторот“ на Земјата – нејзината најдлабока внатрешност – е многу покомплексен и поактивен отколку што претходно мислевме.
Новата анализа не само што укажа на промена во насоката на ротација на јадрото. Во некои сеизмички записи, научниците забележале промени во структурата на самото внатрешно јадро. Особено, брановите покажаа знаци дека надворешните слоеви на внатрешното јадро полека се менуваат - веројатно поради таканаречените вискозни деформации. Со други зборови, дури и најдлабокиот, навидум „цврст“ дел од Земјата можеби не е целосно крут, но може да се прилагоди и да ја промени формата со текот на времето.
„Ова значи дека внатрешното јадро не е само ротирачка карпа“, објаснува Видал, додавајќи: „Тоа може да се протега, да ја менува формата, да се прилагодува на силите што доаѓаат од надворешното јадро и мантија“.
Ова откритие ја отвора вратата за подобро разбирање на процесите што ја обликуваат нашата планета - не само денес, туку и во текот на милијардите години од историјата на Земјата. Тоа помага да се објаснат промените во должината на денот, во магнетното поле, а можеби дури и во динамиката на тектонските плочи.
Важно е и за споредби со други планети - Марс, на пример, нема активно магнетно поле, а едно можно објаснување е дека неговото јадро повеќе не е активно.
За научниците, ова откритие е како да гледаат низ прозорец во просторија која досега можеа само да ја замислат. И за сите нас, тоа е потсетник дека нашата планета е жива, сложена и крие многу повеќе тајни под површината.
